Kısa cevap: İshalde en önemli adım kaybedilen sıvıyı ve tuzu yerine koymaktır. Hafif durumda su, tuzlu et veya sebze suyu ve sade besinler genellikle yeterlidir; sıvı kaybı belirginse eczaneden alınan ağız yoluyla sıvı tozları (ORS) kullanılır. Yetişkinde 2 günü geçen ishal, kanlı veya siyah dışkı, yüksek ateş ve sıvı kaybı belirtilerinde hekime başvurun. Bebek, çocuk, gebe, yaşlı ve bağışıklığı zayıf kişilerde daha erken değerlendirme gerekir.
İshal Neden Olur?
Kısa süreli ishalin en sık nedeni virüs, bakteri ve parazit gibi enfeksiyonlardır. Bazı ilaçlar (özellikle antibiyotikler), laktoz intoleransı gibi gıda intoleransları, şekersiz ürünlerdeki şeker alkolleri de neden olabilir. Sürekli veya tekrarlayan ishal ise huzursuz bağırsak, çölyak ve iltihabi bağırsak hastalıkları gibi durumları düşündürebilir ve hekimle araştırılmalıdır.
Önce Sıvı: Ne İçmeli?
İshal sırasında vücut yalnızca su değil, sodyum ve potasyum gibi mineraller de kaybeder. ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü (NIDDK) şöyle yönlendirir:
| Durum | Ne yapılabilir? |
|---|---|
| Hafif ishali olan yetişkin | Su, tuzlu et veya sebze suyu; meyve suyu ve kafeinsiz içecekler az miktarda |
| Sıvı kaybı belirgin olan yetişkin, yaşlı | Ağız yoluyla sıvı tedavisi (eczaneden ORS tozu) |
| Bebek ve çocuk | Hekime danışın; ORS çocuklarda da temel seçenektir, bebeklerde emzirmeye devam edilir |
| Kusma veya içememe | Hekime başvurun; damar yoluyla sıvı gerekebilir |
ORS; su, tuz ve şekerin ölçülü karışımıdır. Dünya Sağlık Örgütü'nün temel önerisidir. Tuz ve şeker oranı önemli olduğu için evde göz kararı karışım yapmak yerine hazır tozu kullanmak ve paket üzerindeki su miktarına uymak daha güvenlidir.
Sıvı Kaybını Nasıl Anlarsınız?
Yetişkinde şiddetli susuzluk, ağız kuruluğu, koyu renkli ve az idrar, halsizlik, baş dönmesi veya bayılacak gibi olmak görülebilir. Bebeklerde üç saatten uzun süre bez ıslanmaması, ağlarken gözyaşı gelmemesi ve aşırı uyku hali acil değerlendirme gerektirir.
İshalde Ne Yenir?
Eskiden önerilen açlık ve sadece muz, pirinç, tost düzeni artık gerekli görülmüyor. Dünya Sağlık Örgütü de beslenmenin sürdürülmesini önerir. İştahınız varsa bağırsağı zorlamayan besinlerle başlayın ve birkaç gün içinde normal beslenmeye dönün.
- Genellikle iyi tolere edilenler: Muz, haşlanmış patates, pirinç pilavı, kızarmış ekmek, haşlanmış havuç, derisiz tavuk, sebze çorbası.
- Yoğurt: İyi tolere ediyorsanız yenebilir. Süt bazı kişilerde geçici laktoz hassasiyeti nedeniyle yakınmayı artırabilir.
- Geçici olarak azaltın: Yağlı ve kızartılmış yemekler, acılı ve baharatlı yemekler, alkol, kahve, çok şekerli içecekler, şekersiz sakız ve şeker alkolü içeren ürünler, kuru baklagil ve bol kepekli gıdalar.
Sık Duyulan Yanlışlar
- "Kola ishali keser": Kola kaybedilen tuzu yerine koymaz; şekeri ve kafeini de nedeniyle özel olarak önerilen bir içecek değildir.
- "Probiyotik ishali hemen keser": Cochrane'in 2020 tarihli derlemesine göre probiyotikler enfeksiyöz ishalde 48 saatten uzun süren ishal sayısında muhtemelen çok az fark yaratır ya da hiç yaratmaz; süreyi kısaltıp kısaltmadığı belirsizdir. Antibiyotikle birlikte kullanım farklı bir konudur: başka bir Cochrane derlemesi, bağışıklığı zayıf olmayan kişilerde kısa süreli kullanımın C. difficile ishalini önlemeye yardımcı olabileceğini bildirmiştir. Antibiyotik kullanıyorsanız hekiminize sorun. Fermente gıdalar yazımız da konuya değiniyor.
- "Kendi kendine antibiyotik içilir": Çoğu kısa süreli ishal antibiyotik gerektirmez; gereksiz kullanım zarar verebilir. Kararı hekim verir.
- "İshal kesici ilaç hep iyidir": Kanlı ishal veya ateş varsa kendi başınıza ishal kesici ilaç kullanmayın. Çocuklarda hekime danışılmadan verilmemelidir.
- "Hiçbir şey yemeden bağırsağı dinlendirmek gerekir": Uzun süre aç kalmanın faydası gösterilmemiştir. İştah oldukça küçük öğünlerle devam edin.
Ne Zaman Doktora Gitmeli?
NIDDK, yetişkinlerde şu durumlarda hemen doktora başvurulmasını önerir:
- İshalin 2 günden uzun sürmesi
- Yüksek ateş
- Günde 6 veya daha fazla sulu dışkılama
- Karın veya makatta şiddetli ağrı
- Siyah, katran gibi, kanlı veya iltihaplı dışkı
- Sık kusma, yeterince sıvı içememe
- Sıvı kaybı belirtileri, bilinç değişikliği
Gebeler, 65 yaş üstü kişiler, antibiyotik kullananlar ve bağışıklığı zayıf olanlar komplikasyon açısından daha risklidir; erken görüşmeleri uygundur. Bebek ve küçük çocuklarda sıvı kaybı hızlı gelişebilir; ateş, kanlı dışkı veya 24 saati aşan ishalde hekime başvurun.
Antibiyotik Kullanırken İshal Olursa
Antibiyotikler bağırsaktaki bakteri dengesini değiştirerek ishale yol açabilir. Hafif yakınmalar çoğu zaman tedavi bitince geçer. Ancak ilacı kendi başınıza bırakmayın. İshal şiddetliyse, karın ağrısı ve ateş varsa ya da antibiyotik bittikten sonra başladıysa hekime haber verin; C. difficile gibi tedavi gerektiren bir enfeksiyon söz konusu olabilir.
Örnek Bir Gün
- Sabah: Kızarmış ekmek, muz, az yağlı peynir; yudum yudum su.
- Öğle: Tuzlu sebze veya tavuk suyu çorbası, haşlanmış patates veya pirinç pilavı.
- Ara öğün: Yoğurt (iyi tolere ediyorsanız), haşlanmış havuç veya kabuksuz elma.
- Akşam: Derisiz fırında tavuk, pirinç pilavı, az yağlı sebze yemeği.
Bu örnek hafif ishali olan yetişkinler içindir; çocuklar, gebeler ve kronik hastalığı olanlar için uygun olmayabilir. İştahınız yoksa zorlamayın, önceliği sıvıya verin.
İshal Sonrası Toparlanma
- Normal öğün düzenine birkaç günde dönün; sebze, meyve ve tam tahılları kademeli ekleyin.
- Sıvıyı azaltmayın; idrar rengi iyi bir pratik göstergedir.
- Bulaşmayı önlemek için ellerinizi tuvalet sonrası ve yemek öncesi sabunla yıkayın; hasta kişi başkalarının yemeğini hazırlamasın.
- Çiğ ve az pişmiş et, yıkanmamış sebze ve güvensiz su enfeksiyon için risktir; özellikle yolculukta dikkat edin (yolculukta beslenme).
- Kilo kaybı veya sık tekrar eden yakınma varsa hekim değerlendirmesi sonrası online ya da Çankaya'daki ofisimizde beslenme planınızı gözden geçirebiliriz. Tersi sorun için kabızlıkta beslenme yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
İshale en çok ne iyi gelir?
En önemli adım sıvı ve tuz kaybını yerine koymaktır. Su, tuzlu et veya sebze suyu ve gerekirse eczaneden alınan ağız yoluyla sıvı tozları kullanılır. İştahınız varsa sade besinlerle devam edin.
İshalde ne yenir?
Muz, haşlanmış patates, pirinç, kızarmış ekmek, haşlanmış havuç, derisiz tavuk ve sebze çorbası genellikle iyi tolere edilir. Yağlı, acılı yemekleri ve alkolü geçici olarak azaltın.
İshalde yoğurt yenir mi?
İyi tolere ediyorsanız yenebilir. Süt bazı kişilerde geçici olarak yakınmayı artırabilir.
Kola ishale iyi gelir mi?
Hayır. Kola kaybedilen tuzu yerine koymaz ve özel olarak önerilen bir içecek değildir. Sıvı kaybında ağız yoluyla sıvı tozları daha uygundur.
Probiyotik ishali keser mi?
Cochrane derlemesine göre enfeksiyöz ishalde etkisi muhtemelen çok azdır veya hiç yoktur. Antibiyotikle birlikte kullanım ayrı bir konudur; hekiminize danışın.
İshal kaç gün sürerse doktora gidilmeli?
Yetişkinlerde 2 günü geçerse veya yüksek ateş, kanlı ya da siyah dışkı, şiddetli ağrı ve sıvı kaybı varsa hekime başvurun. Çocuklarda 24 saati geçen ishalde hekime danışın.
Kaynaklar
- NIDDK. Treatment of Diarrhea; Symptoms & Causes of Diarrhea.
- World Health Organization. Diarrhoeal disease: Fact sheet.
- WHO/UNICEF. Clinical management of acute diarrhoea: joint statement. 2004.
- Riddle MS ve ark. ACG Clinical Guideline: Diagnosis, Treatment, and Prevention of Acute Diarrheal Infections in Adults. Am J Gastroenterol. 2016;111(5):602–622.
- Collinson S ve ark. Probiotics for treating acute infectious diarrhoea. Cochrane Database Syst Rev. 2020;12:CD003048.
- Goldenberg JZ ve ark. Probiotics for the prevention of Clostridium difficile-associated diarrhea in adults and children. Cochrane Database Syst Rev. 2017;12:CD006095.
Size özel bir program için iletişime geçin
Sık tekrarlayan bağırsak yakınmalarınız varsa, hekim değerlendirmenizle uyumlu bir beslenme planı oluşturalım. Yüz yüze görüşmeler Çankaya Güvenevler'deki ofisimizde, online görüşmeler Türkiye'nin her yerinden.
WhatsApp'tan Yazın Randevu Oluştur