Ödem, vücut dokularında fazla sıvı birikmesi sonucu oluşan şişkinlik halidir; en sık ayak bileklerinde, bacaklarda, ellerde ve göz çevresinde fark edilir. Akşamları ayakkabının sıkması, yüzüklerin dar gelmesi ya da sabah göz altlarının şiş olması sık duyulan yakınmalardır. Hafif ve geçici ödem çoğu zaman tuz tüketimi, hareketsizlik ve hormonal değişimlerle ilişkilidir; ancak bazı ödemler bir sağlık sorununun işaretidir ve mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Tuz (Sodyum) ve Su Tutma
Vücut, kandaki sodyum yoğunluğunu dengede tutmak için fazla tuz alındığında daha fazla su tutar. Dünya Sağlık Örgütü yetişkinler için günde 5 gramdan (yaklaşık bir çay kaşığı) az tuz öneriyor; Türkiye'de ortalama tuz tüketimi bu önerinin oldukça üzerinde.
Tuzun çoğu tuzluktan değil, hazır ve geleneksel besinlerden gelir:
- Ekmek ve hamur işleri
- Beyaz peynir, tulum peyniri, salamura zeytin
- Turşu, salça, hazır çorba ve bulyonlar
- Sucuk, salam, sosis, pastırma gibi işlenmiş etler
- Cips, kraker, tuzlu kuruyemiş ve fast food
Pratik öneriler: yemeklere tuzu tadına bakmadan eklememek, salça ve bulyonu azaltmak, beyaz peyniri bir süre suda bekleterek tuzunu azaltmak, tuzsuz kuruyemiş seçmek ve lezzet için limon, sarımsak, kekik, nane, pul biber gibi baharatları kullanmak.
Potasyum Açısından Zengin Besinler
Potasyum, sodyumun etkisini dengelemeye yardımcı olan bir mineraldir. Kuru fasulye, nohut, mercimek, patates, domates, ıspanak, muz, kayısı, yoğurt ve ayran iyi kaynaklardır. Sebze ve meyve ağırlıklı bir beslenme düzeni hem potasyum hem lif alımını artırır.
Önemli: Böbrek hastalığı olan veya potasyumu etkileyen ilaçlar kullanan kişilerde potasyum alımı hekim tarafından kısıtlanmış olabilir; bu durumda genel öneriler yerine hekiminizin önerisine uyun.
Su İçmeyi Azaltmak Ödemi Gidermez
"Su tutuyorum, o zaman az su içeyim" düşüncesi yaygın ama yanlıştır. Sağlıklı bireylerde yeterli sıvı tüketimi böbreklerin fazla sodyumu atmasına yardımcı olur. Sıvı kısıtlaması yalnızca kalp veya böbrek yetmezliği gibi durumlarda, hekim tarafından önerilir. Günlük ihtiyacınızı su ihtiyacı hesaplayıcımızla tahmin edebilirsiniz.
"Ödem Söktüren" Çaylar ve Takviyeler
İdrar söktürücü etkisi olduğu söylenen bitki çayları ve takviyeler tartıda kısa süreli bir düşüş gösterebilir; ancak bu kaybedilen yağ değil sudur ve sebep ortadan kalkmadıkça geri gelir. Bazı bitkisel ürünler kan sulandırıcılar, tansiyon ve kalp ilaçları gibi ilaçlarla etkileşebilir. Düzenli ilaç kullanıyorsanız bu ürünleri hekiminize danışmadan kullanmayın.
Hareket, Uzun Oturma ve Ayakta Kalma
Uzun süre ayakta durmak ya da oturmak, yer çekiminin etkisiyle bacaklarda sıvı birikimini artırır. Gün içinde kısa yürüyüşler, oturduğunuz yerde ayak bileği hareketleri, akşamları bacakları kalp seviyesinin üzerine kaldırmak ve hekiminiz önerdiyse varis çorabı kullanmak rahatlatıcı olabilir.
Hormonal Nedenler
Birçok kadın adet öncesi dönemde birkaç gün su tutma ve şişkinlik yaşar; bu genellikle adetle birlikte geçer. Gebelikte, özellikle son aylarda ayak bileklerinde hafif ödem sık görülür. Ancak gebelikte yüzde ve ellerde ani şişme, şiddetli baş ağrısı veya görme bozukluğu acil değerlendirme gerektirir. Gebelikte beslenme için hamilelikte beslenme sayfamıza göz atabilirsiniz.
İlaçlara Bağlı Ödem
Bazı tansiyon ilaçları, ağrı kesiciler (özellikle uzun süreli kullanılan antiinflamatuvarlar), kortizon içeren ilaçlar ve bazı diyabet ilaçları ödeme yol açabilir. İlacınızı kendi başınıza bırakmayın; ödemin ilaçla ilişkili olabileceğini düşünüyorsanız hekiminizle konuşun.
Ne Zaman Hekime Başvurulmalı?
Aşağıdaki durumlarda beslenme değişiklikleriyle beklemeden hekime başvurun:
- Tek bacakta ani başlayan şişlik, ağrı, kızarıklık veya sıcaklık
- Nefes darlığı, göğüs ağrısı veya yatarken nefes almakta zorlanma (acil durum)
- Gebelikte yüzde ve ellerde ani şişme, baş ağrısı, görme bozukluğu
- Bastırınca iz kalan, günlerce geçmeyen veya giderek artan ödem
- İdrar miktarında azalma, köpüklü idrar, sarılık veya karında şişlik
Kalp, böbrek veya karaciğer hastalığına bağlı ödemlerde tuz ve sıvı miktarı hekiminiz tarafından belirlenir; beslenme planı bu sınırlara göre hazırlanır.
Sık Sorulan Sorular
Ödem neden olur?
Hafif ödemin en sık nedenleri fazla tuz tüketimi, uzun süre ayakta kalma veya oturma, sıcak hava, adet döngüsü ve gebeliktir. Bazı ilaçlar da ödeme yol açabilir. Kalıcı veya giderek artan ödem ise kalp, böbrek, karaciğer ya da damar sorunlarının işareti olabilir ve hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Ödemi hangi besinler artırır?
Tuzu yüksek besinler ödemi artırabilir: ekmek ve hamur işleri, beyaz peynir ve salamura zeytin, turşu, salça, hazır çorba ve bulyonlar, sucuk ve salam gibi işlenmiş etler, cips ve tuzlu kuruyemişler. Tuzun büyük kısmı tuzluktan değil bu ürünlerden gelir.
Ödem atmak için ne yemeli?
Tek bir besin ödemi atmaz; tuzu azaltmak ve sebze, meyve, baklagil, yoğurt gibi potasyum açısından zengin besinlerle dengeli beslenmek, yeterli su içmek ve gün içinde hareket etmek su tutmayı azaltmaya yardımcı olur. Böbrek hastalığı olanlarda potasyum ve sıvı miktarını hekim belirler.
Az su içmek ödemi azaltır mı?
Hayır. Sağlıklı bireylerde yeterli sıvı tüketimi böbreklerin fazla sodyumu atmasına yardımcı olur; su içmeyi azaltmak ödemi gidermez. Sıvı kısıtlaması yalnızca kalp veya böbrek yetmezliği gibi durumlarda hekim tarafından önerilir.
Ödem söktürücü çaylar zayıflatır mı?
Hayır. İdrar söktürücü etkili çaylar tartıda kısa süreli düşüş gösterebilir; ancak kaybedilen yağ değil sudur ve kısa sürede geri gelir. Bazı bitkisel ürünler ilaçlarla etkileşebileceği için düzenli ilaç kullananların hekime danışması gerekir.
Yüksek tansiyonda tuz ve beslenme için hipertansiyonda beslenme sayfamıza göz atabilirsiniz.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Sodium reduction (bilgi notu).
Dengeli bir beslenme planı için iletişime geçin
Kısa bir ön görüşmeyle hedeflerinizi birlikte değerlendirelim. Yüz yüze görüşmeler Çankaya Güvenevler'deki ofisimizde, online görüşmeler Türkiye'nin her yerinden.
WhatsApp'tan Yazın Randevu Oluştur